Quy định về nghĩa vụ khấu trừ, khai thay, nộp thay thuế đối với thu nhập của cá nhân làm đại lý (bảo hiểm, xổ số, bán hàng đa cấp) và cá nhân môi giới đã trải qua ba giai đoạn pháp lý khác nhau chỉ trong vòng chưa đầy nửa năm, với sự thay đổi đáng chú ý cả về nghĩa vụ khấu trừ thuế GTGT và tỉ lệ tính thuế của hai sắc thuế TNCN, GTGT. Bài viết hệ thống hóa các giai đoạn này và chỉ ra một số vướng mắc thực tiễn mà doanh nghiệp chi trả thu nhập cần lưu ý.
1. 03 giai đoạn quy định
1.1. Trước ngày 5/3/2026: cơ chế khấu trừ theo Thông tư 40/2021 - chỉ áp dụng với thuế TNCN
Theo khoản 2 Điều 9 Thông tư 40/2021/TT-BTC, đối với hoạt động đại lý xổ số, đại lý bảo hiểm và đại lý bán hàng đa cấp (theo hình thức đại lý bán đúng giá), cá nhân trực tiếp ký hợp đồng đại lý không trực tiếp khai thuế. Thay vào đó, doanh nghiệp xổ số, bảo hiểm, bán hàng đa cấp có trách nhiệm khấu trừ và khai, nộp thuế TNCN nếu tổng hoa hồng trả cho cá nhân tại đơn vị trong năm dương lịch vượt quá 100 triệu đồng; dưới ngưỡng này, việc khấu trừ chỉ phát sinh nếu cá nhân chủ động ủy quyền. Điểm cần nhấn mạnh là phạm vi của cơ chế này chỉ giới hạn ở thuế TNCN (5%) do Thông tư 40/2021/TT-BTC quy định nhóm hoạt động này không phải áp dụng thuế GTGT (theo điểm 2 Phụ lục 1).
Đối với hoạt động đại lý khác và hoạt động môi giới, Thông tư 40 quy định tỉ lệ tính thuế TNCN (2%) và thuế GTGT (5%) nhưng không quy định nghĩa vụ khấu trừ. Cá nhân thực hiện các hoạt động này được quản lý thuế tương tự hoạt động kinh doanh thông thường khác, nộp thuế khoán hoặc tự khai thuế phương pháp kê khai khi đạt quy mô lớn.
1.2. Từ 5/3/2026 đến 30/6/2026: khoảng trống về cơ chế khấu trừ
Nghị định 68/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày ký ban hành (5/3/2026), và cùng với đó Thông tư 40/2021 hết hiệu lực theo Thông tư 18/2026/TT-BTC (hướng dẫn Nghị định 68). Tuy nhiên, cơ chế khấu trừ tại nguồn đối với thu nhập của cá nhân làm đại lý, môi giới (ngoài phạm vi thương mại điện tử) không được kế thừa tại các văn bản mới.
Cụ thể, Điều 11 Nghị định 68/2026/NĐ-CP chỉ quy định nghĩa vụ khấu trừ, khai thay, nộp thay đối với hoạt động kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử, nền tảng số có chức năng đặt hàng trực tuyến và chức năng thanh toán (khoản 1). Đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh trên nền tảng không có hai chức năng nói trên hoặc kinh doanh ngoài phạm vi nền tảng, nghĩa vụ là tự kê khai, nộp thuế theo Điều 8, Điều 9, Điều 10 của Nghị định.
Nói cách khác, trong khoảng thời gian từ 5/3/2026 đến trước 1/7/2026, không có cơ chế khấu trừ cho hoạt động của cá nhân làm đại lý bảo hiểm, xổ số, bán hàng đa cấp hay môi giới truyền thống (không qua sàn TMĐT). Về mặt kỹ thuật lập pháp, đây là hệ quả của việc Nghị định 68/2026 được ban hành chủ yếu để hiện thực hóa mô hình quản lý thuế mới cho hộ, cá nhân kinh doanh nói chung (bỏ thuế khoán), trong khi cơ chế khấu trừ đặc thù cho nhóm đại lý/môi giới được để lại cho các nghị định hướng dẫn Luật Quản lý thuế có hiệu lực từ 1/7/2026.
1.3. Từ 1/7/2026: khấu trừ TNCN theo Nghị định 253, kết hợp GTGT theo Nghị định 252
Kể từ 1/7/2026, cơ chế khấu trừ được tái lập và mở rộng phạm vi sang cả thuế GTGT, thông qua sự kết hợp giữa hai nghị định.
📁 Đối với hoạt động đại lý bán đúng giá xổ số, bảo hiểm và bán hàng đa cấp và hoạt động môi giới:
Về thuế TNCN: Điều 67.1 Nghị định 253/2026/NĐ-CP quy định tổ chức, cá nhân chi trả thu nhập - bao gồm rõ tổ chức ký hợp đồng làm đại lý bán đúng giá đối với bảo hiểm, xổ số, bán hàng đa cấp và tổ chức ký hợp đồng với cá nhân thực hiện hoạt động môi giới - có trách nhiệm khấu trừ và nộp thuế đã khấu trừ trước khi chi trả thu nhập cho cá nhân, trừ các khoản liệt kê tại khoản 4. Điều đáng lưu ý là khoản 4.a liệt kê thu nhập từ kinh doanh của cá nhân cư trú thuộc diện không khấu trừ, nhưng đồng thời loại trừ ngược lại (tức vẫn phải khấu trừ) đối với thu nhập từ hoạt động đại lý bán đúng giá và môi giới đã nêu. Đây chính là căn cứ pháp lý rõ ràng cho việc khôi phục nghĩa vụ khấu trừ TNCN cho nhóm đại lý và bổ sung cho nhóm môi giới - lần này được xếp vào loại "thu nhập từ hoạt động kinh doanh" theo cách phân loại của Nghị định 253. Tỉ lệ thuế TNCN áp dụng đối với “Dịch vụ môi giới, đấu giá và hoa hồng đại lý” là 2% (Phụ lục Nghị định 253/2026/NĐ-CP).
Về thuế GTGT: Điều 22.2.l Nghị định 252/2026/NĐ-CP quy định: tổ chức, cá nhân nào có trách nhiệm khấu trừ, khai thay, nộp thay thuế TNCN đối với thu nhập từ kinh doanh theo pháp luật TNCN thì đồng thời có trách nhiệm khai thay, nộp thay thuế GTGT cho cá nhân đối với các khoản thu nhập từ hoạt động môi giới, đại lý bảo hiểm, xổ số, bán hàng đa cấp của cá nhân. Đây là điểm khác biệt căn bản so với giai đoạn trước 5/3/2026: nghĩa vụ khai thay GTGT được "gắn kèm" theo nghĩa vụ khấu trừ TNCN đã xác lập tại Nghị định 253, chứ không tồn tại độc lập. Tỉ lệ thuế GTGT áp dụng đối với “Dịch vụ môi giới, đấu giá và hoa hồng đại lý” là 5% (Phụ lục Thông tư 69/2025/TT-BTC).
Bên cạnh đó, cần lưu ý rằng tỉ lệ thuế GTGT và TNCN được áp dụng thống nhất cho hoạt động đại lý và môi giới, không còn quy định riêng cho nhóm đại lý bảo hiểm, xổ số, đa cấp.
Vậy cá nhân có phải tự kê khai nữa hay không? Điều 67.5 Nghị định 253/2026/NĐ-CP quy định: trường hợp cá nhân nhận thu nhập mà tổ chức chi trả chưa khấu trừ, khai thay, nộp thay thì cá nhân phải tự kê khai, nộp thuế. Suy luận ngược từ quy định này cho thấy nếu tổ chức chi trả đã thực hiện khấu trừ và khai thay đầy đủ, cá nhân sẽ không còn nghĩa vụ tự kê khai đối với phần thu nhập đó. Tuy vậy, cần nói rõ đây là một suy luận logic từ cấu trúc loại trừ của điều khoản, chứ Nghị định 253 và Nghị định 252 chưa có quy định minh thị khẳng định trực tiếp việc miễn trừ nghĩa vụ tự khai của cá nhân trong trường hợp đã bị khấu trừ, khai thay. Trong khi đó, Nghị định 68/2026/NĐ-CP vẫn quy định về khai thuế GTGT và TNCN theo tháng/quý và quyết toán năm với thuế TNCN (nếu tính theo thu nhập) với cá nhân kinh doanh có doanh thu trên 1 tỷ đồng.
Tóm lại, quy định mới bổ sung nghĩa vụ khấu trừ thuế GTGT đồng thời với thuế TNCN và áp dụng chung một tỉ lệ thuế cho hoạt động đại lý, môi giới nói chung. {alertInfo}
📁 Đối với hoạt động đại lý khác:
Cá nhân kinh doanh vẫn tự kê khai nộp thuế GTGT và TNCN (không thực hiện khấu trừ tại nguồn) theo quy định chung tại Nghị định 68/2026/NĐ-CP.
2. Khuyến nghị đối với doanh nghiệp chi trả thu nhập
Thứ nhất, kể từ 1/7/2026, doanh nghiệp chi trả hoa hồng cho cá nhân làm đại lý bảo hiểm, xổ số, bán hàng đa cấp và cá nhân môi giới cần điều chỉnh quy trình khấu trừ, khai thuế để bao gồm cả hai sắc thuế - TNCN và GTGT - thay vì chỉ khấu trừ, khai TNCN như thực tiễn áp dụng Thông tư 40/2021/TT-BTC trước đây. Việc bỏ sót nghĩa vụ khai thay GTGT theo Điều 22.2.l Nghị định 252/2026/NĐ-CP sẽ vừa buộc cá nhân phải tự khai thuế, vừa khiến doanh nghiệp bị truy thu, xử phạt.
Thứ hai, việc thay đổi tỉ lệ tính thuế ở cả thuế TNCN và GTGT đòi hỏi doanh nghiệp phải thông báo với cá nhân và điều chỉnh việc tính thuế. Bởi như đã phân tích, tổng tỉ lệ thuế tăng từ 5% (TNCN: 5%, GTGT: 0) lên 7% (TNCN: 2%, GTGT: 5%) có thể làm giảm thu nhập net mà cá nhân nhận được. Vì vậy, thông báo rõ ràng, kịp thời với cá nhân làm đại lý, môi giới là một thao tác quan trọng. Bên cạnh đó, do thuế phải nộp tăng lên, với tính đầy đủ theo quy định mới sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế phải xử lý về sau (như thu thêm từ cá nhân, khai bổ sung,...)
Thứ ba, đối với hoa hồng của hàng hoá bán qua nền tảng thương mại điện tử, ranh giới trách nhiệm giữa doanh nghiệp và nền tảng cần được xác định dựa trên bản chất của việc "thực hiện chi trả" thu nhập theo Điều 43 Nghị định 252/2026/NĐ-CP - chứ không dựa trên hình thức dòng tiền. Cụ thể:
• Nếu nền tảng chỉ đóng vai trò chi hộ hoa hồng cho cá nhân môi giới/đại lý theo chính sách hoa hồng do chính doanh nghiệp thiết lập (kể cả trường hợp đó là chính sách hoa hồng chung do sàn đưa ra nhưng doanh nghiệp đã chấp nhận áp dụng) - tức nền tảng thực chất chỉ là trung gian thanh toán hộ, còn quan hệ pháp lý về nghĩa vụ trả thu nhập vẫn thuộc về doanh nghiệp - thì doanh nghiệp vẫn là chủ thể có trách nhiệm khấu trừ, khai thay, nộp thay TNCN và GTGT.
• Ngược lại, nếu nền tảng thu phí dịch vụ từ doanh nghiệp và tự mình, với tư cách chủ thể độc lập, quyết định và chi trả hoa hồng cho cá nhân (không phải chi hộ doanh nghiệp), thì khi đó chủ quản nền tảng TMĐT có chức năng đặt hàng và thanh toán mới là chủ thể có trách nhiệm khấu trừ, khai thay theo Điều 43 Nghị định 252/2026/NĐ-CP.
Việc phân định này có ý nghĩa thực tiễn quan trọng vì nhiều mô hình hợp tác kinh doanh trên sàn hiện nay áp dụng cơ chế sàn chuyển tiền hoa hồng nhưng bản chất pháp lý của khoản chi trả (ai là bên có nghĩa vụ trả thu nhập theo hợp đồng gốc) mới là căn cứ xác định nghĩa vụ thuế (chứ không phải việc dòng tiền đi qua tài khoản của sàn hay của doanh nghiệp). Doanh nghiệp nên rà soát lại các thỏa thuận hợp tác với sàn TMĐT để xác định rõ vai trò của sàn là "chi hộ" hay "chi trả trực tiếp", từ đó xác định chính xác chủ thể chịu trách nhiệm khấu trừ, khai thay, nộp thay thuế kể từ 1/7/2026.
Ảnh: magnify
Tags:
[PIT]
[VAT]
đại lý
GTGT
hoa hồng môi giới
môi giới
NĐ 252/2026
NĐ 253/2026
TNCN
TT 40/2021
TT 69/2025